تغییر معنای کلمه اسلام در گذر تاریخ

مشغول خواندن کتاب سیره ابن اسحاق (به روایت ابن هشام) هستم. اولین کتابی که درباره تاریخ اسلام نوشته شده است و در دسترس است، حدود صد و پنجاه سال بعد از هجرت.

در بخشی از کتاب، قبل از ولادت محمد، نویسنده داستان فردی به نام فایمیون را روایت می‌کند که انسانی مسیحی، موحد و دارای کرامات بوده، مردم را شفا می‌داده است و از این طریق مردم به دین او در می‌آمده اند. در بخشی از روایت، شخصی به نام عبدالله بعد از مواجهه با او «مسلمان» می شود و بعد فایمیون قوانین «اسلام» را برای او توضیح می‌دهد.

محمد، در منظر تاریخی

آیا کسی به نام محمد واقعا در تاریخ وجود داشته است؟

اولین بار چند سال پیش بود که با این ادعا مواجه شدم. فردی مدعی بود که محمد اصلا وجود نداشته است! نحوه صحبت کردن این فرد نشان می‌داد که آگاهی چندانی از چیزی که درباره آن صحبت می‌کرد ندارد. نوعی «مد» اسلام ستیزی ناآگاهانه که در بین هموطنان ساکن خارج از کشور کم طرفدار ندارد. از این رو چندان حرف‌های او را جدی نگرفتم.

لزوم توجه به اسلام به عنوان یک واقعیت تاریخی

مدتی است که تلاش دارم فهم بهتری از «اسلام» در بستر تاریخی آن داشته باشم. کلمه «اسلام» را به این دلیل در داخل گیومه گذاشته‌ام که وقتی از نگاه تاریخی (و نه نگاه دینی) به هزار و چهارصد سال پیش نگاه می‌کنم، حداقل تا این لحظه، اثری از دینی به نام اسلام نمی‌یابم. اینطور به نظر می‌رسد که «دین» اسلام و هویتی به نام «مسلمان» چندین دهه بعد از درگذشت محمد ایجاد شده‌اند.

مغروق در ازل

مدتی است مشغول تماشای فیلم‌های مستند در حوزه «زمین شناسی» هستم. جرقه اولیه این موضوع از سفر اخیر تابستانی‌مان به سوییس و کوه‌های آلپ زده شد که مرا بار دیگر به فضای کوه و کوهنوردی سال‌های قدیم کشاند. زیبایی منحصر به فرد قله ماترهورن من را در این فکر فرو برد که این کوه زیبا چگونه شکل گرفته است. و بعد دامنه این سوال گسترده‌تر شد و مثلا به هیمالایا، صحرای آفریقا و ... کشیده شد و در نهایت چگونگی شکل گیری زمین.

توهم خدا، خدای موهوم!

ریچارد داوکینز یکی از آن خداناباورانی است که در آنچه می‌گوید تعمق دارد. از او به عنوان مشهورترین خدا ناباور جهان یاد می‌شود که البته منابع اینترنتی هم بر این موضوع صحه می‌گذارند. گرچه مشهورترین بودن الزاما به معنای بهترین بودن نیست اما به هر حال مشهور بودن او را در موضع نمادین بودن هم قرار می‌دهد. او سخنور خوبی است و قدرت اقناعی بالایی دارد، محترمانه صحبت می‌کند و جذاب. تاکید و اصرار دارد که فقط و فقط حقیقت را می‌پذیرد و از نگاه او حقیقت هم چیزی است که بر پایه شواهد عینی بنا شده باشد و به طریقه علمی قابل اثبات باشد.

تاملی در خداناباوری

چند سال قبل مستندی از بی بی سی را دیدم در خصوص خداناباوری به نام:

 Atheism: A Rough History of Disbelief.

در این مستند مجری برنامه که خود نیز از خداناباوران است به سراغ برخی اندیشمندان خداناباور می‌رود و با آنها مصاحبه می‌کند و گاه حتی اعتقاداتشان را به چالش می‌کشد. آگاه بودن و عمیق بودن این افراد به آنچه اعتقاد داشتند برایم بسیار جذاب و آموزنده بود ضمن این که در برخی از صحبت‌های ایشان به نظر می‌رسید که اختلاف بیشتر از آنکه بر سر مفاهیم باشد، بر سر لغات و سابقه ذهنی که همه ما از لغات داریم می‌باشد. مثلا کافی است که خدا را آن موجود دور از دسترس نشسته بر تخت سلطنت که کارش کارنامه درست کردن برای افراد و پاداش دادن و مجازات کردن است ندانیم و انبوه خرافات و افسانه‌ها و بت‌ها که متولیان خود خوانده دینی بر سر ما هوار کرده‌اند کنار بگذاریم تا ببینیم که حرف این فرد «خدا» ناباور خیلی تفاوتی با حرف من «خدا» باور ندارد. او در این مستند می‌گفت که او به خدا باور ندارد اما به یک سِرّ اعتقاد دارد که بایستی رمز گشایی شود. و البته منظور او از رمزگشایی، رمزگشایی از طریق علمی بود.

تعبیر معاد در تئوری رویاهای رسولانه دکتر عبدالکریم سروش

نظریه «رویای رسولانه» که توسط دکتر سروش تبیین شده است تا آنجا که من می‌فهمم عملا تیشه به ریشه یکی از محکم‌ترین و لایتغیر‌ترین اعتقادات سنتی در خصوص قرآن زده است، شاید مثلا چیزی در حد نظریه ازدواج کردن عیسی مسیح ...

آیت الله، یا آفت الله

طی چند سال تجربه زندگی در شمال، می‌دیدم که مزارع برنج شمال ایران، مثل همه مزارع دیگر، میدان مبارزه کشاورزان برای رویاندن محصولاتشان بود. معتقد بودم و هستم که کشاورزی، اگر با توجه انجام شود، تجربه‌ای از جنبه ربانیت خداوند است، آن زاویه پرورش دهندگی، رشد دادن و به محصول رساندن. و تجربه به بار نشاندن یک گیاه و به خصوص خود محصول نشانه‌ای از نشانه‌های خداوند است. معجزه‌ای که چون همه روزه و مدام جلوی چشم ما رخ می‌دهد، از آن غافلیم. این خود بحثی مجزاست که از آن در اینجا می‌گذرم. اما آنچه می‌خواهم بر آن تاکید کنم، «آیت» بودن این محصول کشاورزی است.

تحول

زلزله ژاپن جدای از اثرات مستقیم و پیش روی ما، باعث اتفاقات دیگری نیز شده است. در اثر این زلزله بخش‌هایی از آن کشور چند متر جابه جا شده است. جابجایی شدید پوسته زمین منجر به تغییر سرعت چرخش زمین به دور خود و در نتیجه کاهش طول شبانه‌ روز در مقیاس میکروثانیه گردیده است. محور زمین به میزان کوچکی چرخیده است و مدار حرکت زمین نیز کمی حرکت کرده است و این به نوبه خود باعث تحولات بعدی خواهد گردید.

رسالت

زندگی در سوئد، فرصتی است (در کنار سایر فرصت‌ها) برای لمس پدیده‌ای به نام «بی اعتقادی». تا قبل از این فقط از دور چیز‌هایی درباره آن شنیده بودم. این مواجهه نزدیک‌تر باعث شد که این موضوع بیشتر در مرکزیت توجه من قرار بگیرد. از نتایج این موضوع دیدن یک سری کامل مستند در خصوص این پدیده بود، تا ببینم حرف این گروه از مردم چیست. هرچند به شکل تئوری از وضعیت اروپا در قرون وسطا مطلع بودم، اما این لمس مستقیم در کنار آن مستند‌ها درک بهتری از موضوع به من داد. اگر من آن خدای خشن یک بعدی باشم که صرف این که بندگانش منکر وجودش هستند، آن‌ها را به دوزخ می‌فرستد، و اگر کمی هم در خدایی هوشمند باشم، در مرتبه اول بایستی به خدمت آن به ظاهر علمای دینی برسم که چنین نفرتی را در وجود مردم از «خدا» کاشتند که در توالی نسل‌ها به وضعیت کنونی بخشی از جامعه سوئدی (و جاهای مشابه دیگر) رسیده‌ایم.

بت پرستی اسلامی

امشب در یکی از برنامه‌های بی بی سی فارسی نکته‌ای مطرح شد که به نظرم با کمی شرح و اضافه، به موضوعی قابل تامل‌تر تبدیل می‌شود.

به کرات از افرادی که اصطلاحا حزب اللهی محسوب می‌شوند انواع و اقسام جک‌ها درباره خداوند و فرشتگان و پیامبران و خلاصه مقدسات شنیده‌ام.

اما همین افراد هرگز حاضر نیستند درباره آقای خامنه‌ای جک بگویند، جک که چه عرض کنم، از گل نازک‌تر نمی‌گویند.

به نظرم برای این افراد جک گفتن درباره شخص آقای خامنه‌ای اثرات ملموس و قابل تجربه شدن دارد، اما درباره خداوند خیر.

خداوندی که اثر حضورش در زندگی ما ملموس نباشد خداوند مرده است.

شخصی که اثر او در زندگی ما از خداوند بیشتر باشد بت است.

روزنه‌ای که آن را نمی‌بینیم

چند روزی در تلاش بودیم برای این که قناری کوچکمان را «با پای خودش» از قفسش بیرون بیاوریم. در قفس را باز می‌گذاشتیم، اما از قفسش دل نمی‌کند.

این تفاوت «پرنده وحشی» با «پرنده اهلی» است. یک لحظه غفلت از پرنده وحشی کافی است تا خود را از قفسش بیرون بکشد. روح این‌ها با قفس مانوس نیست، آن را نمی‌پذیرد و فقط در کمین فرصت است. او نه فقط به دنبال در، بلکه «روزنه‌»هاست. برخی از پرندگان هم که در فرار از قفس افراطی هستند. بلبل از این گروه است. بلبل را که توی قفس می‌اندازند، آن قدر خود را به در و دیوار قفس می‌کوبد تا می‌میرد. برخی هم البته زود عادت می‌کنند و دنیای جدید را می‌پذیرند.

یوناتان شیردل و ظلمی که بر او رفت

احتمالا بسیاری از ماها در زمان کودکی (و شاید هم تازگی‌ها) فیلم یوناتان شیر دل و اسکورپان را دیده‌ایم. این در سوئد داستانی بسیار محبوب است و نویسنده آن نیز یکی از معروفترین نویسنده های داستان‌های کودکان در این کشور است. چند روز پیش به مناسبتی این فیلم را برای ما پخش کردند و تازه متوجه بلایی شدم که بر سر نسخه ایرانی این فیلم آمده است.

The Power of the Planet

این، مستندی است محصول بی بی سی و در پنج قسمت نگاهی کلان نگرانه دارد به چهار عامل اصلی بقا در روی زمین؛ آتشفشان‌ها، اتمسفر، یخ و اقیانوس و نحوه شکل‌گیری آن‌ها از زمان تولد زمین تا کنون. روایتی از سفری چند میلیارد ساله که در مقاطع کوچک این سفر، صحبت از میلیون سال است.

آن لحظه طلایی

چند روز پیش مستندی درباره زندگی مهاتما گاندی دیدم. او به دست یک افراطی هندو ترور شد. بر اساس آن مستند، گناه او تلاش برای برقراری صلح بین مسلمانان و هندو‌ها بود. لحظه ترور او لحظه بزرگی است. این را کسی که در فرهنگ هندو زندگی کرده باشد بهتر درک می‌کند. در آن لحظه، یعنی همان لحظه‌ای که ماهاتما تیر می‌خورد یک جمله می‌گوید: اوه رام رام رام ...

از ماست که بر ماست

تصمیمم این بود که درباره دلایل دروغ گویی کسی مثل احمدی نژاد بنویسم. ایده‌های مختلفی داشتم، ریشه یابی دلایل دروغ‌ گویی، ارتباط موضوع با ایمان و ... اما بعد نظرم عوض شد. تصمیم گرفتم با رویکردی دیگر نظرم را در این خصوص بنویسم.

دروغ!

احمدی نژاد مستقیم در چشم خبرنگار آمریکایی نگاه کرد و حکم سنگساری که صادر شده است را از بیخ و بن منکر شد.

به نظر من دروغ، گونه‌های مختلف دارد، اما این شکل دروغ‌ گویی دربرابر دوربین‌ها آن هم در کشور آمریکا و به خصوص در موضوعی که به هر دلیل مورد توجه افکار عمومی قرار گرفته است، انسان را به واقع متحیر می‌کند. احمدی نژاد البته توانست کریستین امانپور را که امواج تعجب و تحیر از همه وجود او ساطع می‌شد ساکت کند، اما همزمان در سطح افکار عمومی بیشتر از قبل بر دروغگویی خود مهر تایید زد.

خدایی که بزرگ است

بیرون از کلاس بودم، وقتی وارد کلاس شدم دیدم جدالی کلامی بین کسانی رخ داده است که تقریبا هیچ از زبان یکدیگر نمی‌دانند. یک طرف ماجرا فارسی زبان، طرف دیگر ازبک. چهار دختر افغان در اینطرف، و مرد ازبک در آن طرف. مهسا فکر می‌کرد اگر شمرده شمرده فارسی حرف بزند، شاهد منظور او را متوجه می‌شود. مهسا می گفت: آقا ... موسی ... به دین خود ... عیسی ... به دین خود. شاهد با زبان بدن حالیش می‌کرد که موسی ... نه ... عیسی ... نه ... قرآن ... موسی علیه السلام ... عیسی علیه السلام ... ظاهرا مشکل شاهد با حجاب دختران افغان بوده است و این که زیاد شوخی می‌کنند و می‌خندند. گفته بوده که این حرام است. گفته بوده که شما بهشت نمی‌روید. حجاب دختران افغان چیزی بین حجاب کامل تا نسبتا کامل است و شوخی کردنشان در حدی که برای این سن کاملا معمولی است. «شاهد» طرفدار طالبان است. مهسا وقتی این را شنید جوابی خلاقانه داد، پر از احساس. به نظرم به دلیل فشاری که طالبان بر آن‌ها آورده است.

سیل در پاکستان

باران را عموما به عنوان مظهر رحمت می‌شناسیم. اما بخش زیادی از پاکستان این روز‌ها گرفتار سیلی بی سابقه است، سیلی که با باران شروع شده است.

حین اتفاق و بعد از آن، معمولا متخصصان هر حوزه به بررسی علل و چرایی وقوع چنین وقایعی می‌پردازند.

برخی موضوع را از زاویه زیست محیطی تحلیل می‌کنند. از نگاه اینان تخریب جنگل‌ها، سد سازی‌های غیر کارشناسی و مسائل مشابه علت وقوع این گونه وقایع است. در این طیف برخی موضوع را جهانی می‌بینند، به این معنا که نه تنها در کشور پاکستان و یا کشور‌های اطراف، بلکه حتی آلودگی محیط زیست در قاره‌های دیگر نیز به صورت برآیندی منجر به وقوع چنین وقایعی خواهد شد.

چگونه قرآن بخوانیم، قسمت پنجم و پایانی

قرآن و ابعاد دیگر آن

به شب‌های قدر نزدیک می‌شویم. هر چند زمان نزول و چگونگی آن اهمیت بالایی دارد، اما به نظرم ما مقداری ماهیت و معنای نزول را فدای ابعاد دیگر آن کرده‌ایم.

می‌توان وارد پیچیدگی‌های فلسفی نزول شد، می‌توان در چم و خم درک لغوی معنای آسمان‌های هفت گانه و کیفیت هرکدام و حالت قرآن در هرکدام از این مراحل صحبت کرد و صحبت کرد، اما اگر در آگاهی من و شما نباشد و یا باشد اما این صحبت‌ها از میزان خود خارج شود، گمان نکنم نتیجه‌ای در خور از آن حاصل شود.